***Let op, bevat spoilers. Lees eerst het boek Buat***
Hoofdstuk 39, waarin ritmeester Buat vertelt over zijn belevenissen in het jaar 1664, bevat allerlei elementen waar ik een blogje aan zou kunnen wijden: het huwelijk van Buat met Elisabeth Musch, het verschijnen van de jonge page Hans Willem Bentinck aan het hofje van prins Willem III, de koetsincidenten voor de Kloosterkerk, de verbanning van Langerak, de dood van prins Willem Frederik van Nassau-Dietz. Maar verreweg de geruchtmakendste gebeurtenis van dat jaar was de Haagse jufferroof.
De kwestie betrof een jongedame, wees, rijk en knap, die zich in de kringen van de Haagse beau monde vestigde en, zoals wel vaker het geval was, de hoofden van mannen op hol bracht. De twee neven Jan van Ruytenburgh en Reinier Pauw sluiten een weddenschap om haar.
Over de Haagse jufferroof is meermaals geschreven: al vanaf 1664 verschenen er meerdere populaire pamfletten. Ook sententies van veroordeelde betrokkenen werden gedrukt. Sommige van deze pamfletten en sententies zijn nog steeds te koop.[1]
Jacob van Lennep schreef een novelle over de affaire waarin hij op zijn Van Lenneps zoveel erbij verzonnen heeft dat ik zijn versie links heb laten liggen.[2]
De Haagse jufferroof wordt ook aangestipt in de canon van Nederland.[3]
Voor de rechtsstatelijke en de exacte gegevens rond de schaking heb ik me gebaseerd op de pamfletten (in mijn eigen bezit) en op de gegevens uit het proefschrift Eer tegen eer van Rolf Hage (2017). Hage heeft als bron de archieven van het Hof van Holland gebruikt. Bij het proefschrift hoort een databank[4] en daarin wordt de schaking uitgebreid beschreven: https://www.databankschakingen.nl/catharina-van-orliens-en-johan-diederik-de-mortaigne/ Hier staat het verhaal over de schaking het uitgebreidst en meest betrouwbaar beschreven.
Omdat ik het perspectief vooral bij Buat wilde leggen heb ik veel details weggelaten. Ik heb de wisseling van voogdijschap (eerst was raadsheer Martinus Veth van het Hof van Holland voogd van het meisje en later raadsheer Franco Riccen (meestal Rixen genoemd) als oorzaak van de weddenschap genoemd. In mijn versie hadden beide neven een huwelijkstoezegging van de voogd. Toen Veth echter vanwege een rel als raadsheer moest aftreden verviel zijn voogdijschap. Deze toezeggingen heb ik zelf verzonnen, het leek me een goede verklaring voor de halsstarrigheid van de twee jongemannen. Het aftreden van Veth als raadsheer speelt bovendien nog een rol in het vervolg, want doordat zijn functie nog niet was ingevuld, was het Hof van Holland niet voltallig toen zij zich over Buats zaak bogen. Van Veth zou men verwachten dat hij zich voor Buat had opgenomen. Hij was immers familie.
Die ingewikkelde familierelaties moeten in werkelijkheid nog een grotere rol gespeeld hebben dan uit het boek Buat naar voren komt. Martinus Veth (halfbroer van Adriaan Veth, de raadpensionaris van Zeeland, met wie Johan de Witt vaak in de clinch lag) was getrouwd met Catharina Cats, een volle nicht van Jacob Cats en dus een achternicht van Elisabeth Cats (Musch), de moeder van Buats vrouw. Elisabeth was hertrouwd met Diederik Pauw, wiens zoon Reinier (van zijn eerste vrouw Aleyda van Verlaer, die een dochter was van Stijntje van Ruytenburgh, die later hertrouwde met een Pauw) een van de mannen was die de weddenschap aanging. De verwantschap tussen Reinier Pauw en Jan van Ruytenburgh verliep op meerdere manieren: tante Anna van Ruytenburgh was getrouwd met oom Adriaan Pauw, de raadpensionaris. Diederiks zuster Cornelia Pauw was getrouwd met de jonge Adriaan Pauw, zoon van Anna van Ruytenburgh. Voor wie het nu al duizelt: er zijn nog meer verbindingen tussen de families Pauw, Ruytenburgh en Verlaer. Hun genealogische gegevens staan online en je bent er zo een middagje mee zoet om uit te zoeken of iemand een halfbroer is of een neef. Of beide.
De Haagse jufferroof maakte Jan van Ruytenburgh, heer van Vlaardingen, in een klap beroemd. De bekendste Van Ruytenburgh is echter de vader van Jan: Willem van Ruytenburgh. Rembrandt heeft hem afgebeeld op de Nachtwacht naast Frans Banninck Cock.
Jean-Marc va Tol,
01-08-24
[1] https://archive.org/details/ned-kbn-all-00000989-001
https://arinevandersteur.nl/product/rare-pamphlet-1664-verbael-gehouden-by-cornelis-geesdorp-noopende-haer-reyse-naar-breemen-wegens-het-over-leveren-ende-het-eschapperen-van-johan-diederick-van-mortaigne-utrecht-symon-dircks/
[2] Een schaking in de zeventiende eeuw, https://www.dbnl.org/tekst/lenn006nove01_01/lenn006nove01_01_0007.php
[3] https://www.canonvannederland.nl/nl/page/169667/vrouwe-van-nederhoven
https://www.databankschakingen.nl/